สยองผีญี่ปุ่น : ปีศาจหม้อนักทำนาย

สยองผีญี่ปุ่น : ปีศาจหม้อนักทำนาย (Narigama Yokai)

บทความโดย : หรูอี้ www.marumura.com

นาริงามะ (鳴釜 หรือ なりがま) เป็นโยไคในตำนานพื้นบ้านของญี่ปุ่น มีชื่อที่แปลได้ว่า “หม้อส่งเสียงกังวาน” หรือ “หม้อร้องไห้” และยังเป็นที่รู้จักในชื่อ นาริคามะ (Narikama) และคามานาริ (Kamanari) สิ่งที่ทำให้นาริงามะแตกต่างจากโยไคทั่วไปคือความเชื่อมโยงระหว่างวิญญาณของสิ่งของกับเสียงที่ใช้พยากรณ์อนาคต นาริงามะได้รับการจัดอยู่ในกลุ่มสึกุโมงามิ (Tsukumogami) ซึ่งหมายถึงภูตที่ถือกำเนิดจากสิ่งของเครื่องใช้ โดยนาริงามะเกิดจากคามะ (Kama) ซึ่งเป็นหม้อเหล็กที่ใช้หุงข้าวหรือประกอบอาหารในครัวญี่ปุ่นสมัยโบราณ ในภาพวาดโยไค

นาริงามะมักปรากฏเป็นสิ่งมีชีวิตรูปร่างคล้ายมนุษย์ มีแขนขายาว ลำตัวปกคลุมด้วยขนสีเข้ม และมีหม้อเหล็กสำหรับหุงข้าวอยู่บนศีรษะ บางภาพแสดงเปลวไฟลุกอยู่รอบหม้อ ทำให้ดูราวกับว่าร่างกายของมันหลอมรวมเข้ากับเครื่องครัวที่มีชีวิต ภาพลักษณ์ดังกล่าวสะท้อนจินตนาการของชาวญี่ปุ่นที่มองว่าสิ่งของธรรมดาสามารถมีวิญญาณหรือพลังลึกลับได้เมื่อเข้าไปอยู่ในโลกของโยไค อย่างไรก็ตาม ควรแยกนาริงามะในฐานะตัวละครเหนือธรรมชาติออกจากหม้อที่ส่งเสียงจริงในพิธีกรรมพื้นบ้าน เพราะทั้งสองสิ่งมีความสัมพันธ์กันทางวัฒนธรรม แต่ไม่ได้หมายความว่าหม้อในพิธีกรรมจะมีรูปร่างหรือพฤติกรรมเหมือนโยไคที่ปรากฏในภาพวาดเสมอไป

สยองผีญี่ปุ่น : ปีศาจหม้อนักทำนาย (Narigama Yokai)

ความสามารถสำคัญของนาริงามะคือการใช้เสียงพยากรณ์สิ่งที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ตามเรื่องเล่า เมื่อหม้อถูกตั้งบนเตาและได้รับความร้อน น้ำที่อยู่ภายในจะเริ่มเดือด พร้อมกับเกิดเสียงที่อาจฟังคล้ายเสียงร้องของสัตว์ เสียงคร่ำครวญ หรือเสียงกังวานที่ผิดแปลกไปจากปกติ ผู้คนในอดีตเชื่อว่าเสียงเหล่านี้สามารถใช้ทำนายลางดีและลางร้าย ตลอดจนคาดการณ์สภาพอากาศหรือเหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นได้ ความเชื่อดังกล่าวเกี่ยวข้องกับแนวคิดเรื่องการทำนายโชคชะตาจากปรากฏการณ์ธรรมชาติ ซึ่งพบได้ในวัฒนธรรมพื้นบ้านหลายแห่งของญี่ปุ่น ในบางพิธีกรรม ผู้ประกอบพิธีจะพิจารณาทั้งความดังและลักษณะของเสียงที่เกิดขึ้น เพื่อใช้ประกอบการตีความว่าสิ่งที่ผู้มาขอคำทำนายปรารถนาจะสมหวังหรือไม่ ในแง่ของความเชื่อ เสียงจากหม้อจึงไม่ใช่เพียงเสียงของวัตถุที่กำลังได้รับความร้อน แต่ถูกมองว่าเป็นสื่อกลางระหว่างมนุษย์กับอำนาจเหนือธรรมชาติ ทั้งนี้ การตีความเสียงแตกต่างกันไปตามท้องถิ่นและพิธีกรรม จึงไม่ควรสรุปว่าหม้อทุกใบที่ส่งเสียงดังจะหมายถึงโชคดี หรือหม้อที่เงียบจะหมายถึงเคราะห์ร้ายเหมือนกันทั้งหมด เรื่องราวของนาริงามะจึงเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจของการนำปรากฏการณ์ในชีวิตประจำวันมาผูกเข้ากับความเชื่อเรื่องการหยั่งรู้อนาคต จนเกิดเป็นภาพจำของโยไคที่สามารถเปิดเผยสิ่งที่มนุษย์ยังไม่รู้ผ่านเสียงของหม้อเพียงใบเดียว

เรื่องราวของนาริงามะปรากฏอยู่ในประวัติศาสตร์การบันทึกโยไคของญี่ปุ่น โดยมีภาพสิ่งมีชีวิตลักษณะคล้ายหม้ออยู่ในม้วนภาพขบวนแห่ร้อยอสูรยามราตรี หรือเฮียกกิ ยาเงียว เอมากิ (Hyakki Yagyō Emaki) ซึ่งจัดทำขึ้นในยุคกลางของญี่ปุ่น แม้ภาพบางชุดจะไม่ได้ระบุชื่อหรือคำอธิบายของสิ่งมีชีวิตดังกล่าวไว้อย่างชัดเจน แต่ก็เป็นหลักฐานสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าจินตนาการเกี่ยวกับเครื่องใช้เหนือธรรมชาติมีอยู่ก่อนที่คำอธิบายของโยไคชนิดนี้จะได้รับการเผยแพร่อย่างเป็นระบบ ต่อมาในปี ค.ศ. 1784 โทริยามะ เซเคียน (Toriyama Sekien) ศิลปินผู้มีบทบาทสำคัญในการรวบรวมและสร้างภาพจำของโยไคญี่ปุ่น ได้ตีพิมพ์ผลงาน Gazu Hyakki Tsurezure Bukuro ซึ่งมีภาพนาริงามะและคำอธิบายที่เชื่อมโยงกับบันทึกเรื่องสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติจากจีนที่เรียกว่า Hakutaku Zu ตามคำอธิบายในสายเรื่องเล่านี้ การส่งเสียงของหม้อเกี่ยวข้องกับสิ่งเหนือธรรมชาติชื่อเร็นโจ (Renjo) ซึ่งปรากฏในเรื่องเกี่ยวกับสิ่งมีชีวิตที่สามารถทำให้ภาชนะส่งเสียงได้ นอกจากนี้ หนังสือ Kansō Kidan ในยุคเอโดะยังเล่าเรื่องเร็นโจในฐานะสิ่งที่สิงสู่หม้อ และกล่าวถึงวิธีขับไล่การรบกวนด้วยการเรียกชื่อของมัน อย่างไรก็ตาม รายละเอียดเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของประเพณีการเล่าเรื่องและการตีความโยไค ไม่ใช่หลักฐานยืนยันว่ามีสิ่งเหนือธรรมชาติดังกล่าวอยู่จริง การปรากฏตัวของนาริงามะในงานของเซเคียนจึงมีความสำคัญทั้งในฐานะการบันทึกจินตนาการเกี่ยวกับโยไค และในฐานะหลักฐานที่แสดงให้เห็นว่านักวาดและนักรวบรวมตำนานในญี่ปุ่นนำเรื่องเล่าจากแหล่งต่าง ๆ มาผสมผสานเพื่อสร้างความหมายใหม่ให้แก่สิ่งมีชีวิตในโลกเหนือธรรมชาติ

เรื่องเล่าที่มีชื่อเสียงที่สุดเรื่องหนึ่งซึ่งเกี่ยวข้องกับความเชื่อเรื่องหม้อร้อง คือพิธีนารุคามะ ชินจิ (Narukama Shinji) ณ ศาลเจ้าคิบิตสึ (Kibitsu Shrine) ในจังหวัดโอคายามะ ประเทศญี่ปุ่น พิธีนี้มีจุดประสงค์เพื่อทำนายผลของคำอธิษฐานหรือโชคชะตาผ่านเสียงที่เกิดจากหม้อเหล็กขนาดใหญ่ซึ่งตั้งอยู่เหนือเตา ตามตำนานท้องถิ่น อุระ (Ura) เป็นโอนิหรืออสูรที่เคยสร้างความหวาดกลัวแก่ผู้คนในแคว้นคิบิ ก่อนจะพ่ายแพ้แก่คิบิตสึฮิโกะโนะมิโคโตะ (Kibitsuhiko-no-Mikoto) และถูกตัดศีรษะ แต่แม้ศีรษะจะถูกทำลายจนเหลือเพียงกะโหลก เสียงคำรามของมันก็ยังไม่ยอมหยุด วิญญาณของอุระจึงปรากฏในความฝันและบอกให้ประกอบพิธีถวายอาหาร ก่อนจะใช้เสียงจากหม้อเป็นสื่อในการแจ้งลางดีและลางร้าย เรื่องเล่านี้เป็นรากฐานสำคัญของพิธีนารุคามะ ซึ่งศาลเจ้าคิบิตสึยังคงสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน บันทึกเก่าแก่เกี่ยวกับพิธีดังกล่าวปรากฏในบันทึกของวัดทาโมนิน ลงวันที่ 16 พฤษภาคม ค.ศ. 1568 แสดงให้เห็นว่าพิธีนี้เป็นที่รู้จักแล้วอย่างน้อยในช่วงปลายยุคมุโรมาจิ ต่อมา อุเอดะ อากินาริ (Ueda Akinari) ได้นำตำนานหม้อแห่งคิบิตสึไปดัดแปลงเป็นเรื่อง “คิบิตสึ โนะ คามะ” ในหนังสือ Ugetsu Monogatari ซึ่งตีพิมพ์ในปี ค.ศ. 1776 เรื่องดังกล่าวใช้เสียงหรือความเงียบของหม้อเป็นลางบอกเหตุเกี่ยวกับชะตากรรมของตัวละคร แสดงให้เห็นว่าความเชื่อพื้นบ้านสามารถขยายจากพิธีกรรมในศาลเจ้าไปสู่การสร้างวรรณกรรมสยองขวัญที่มีอิทธิพลต่อจินตนาการของผู้คนได้

เมื่อพิจารณาเรื่องราวทั้งหมด นาริงามะไม่ได้เป็นเพียงโยไคที่มีรูปร่างประหลาดเหมือนหม้อมีชีวิตเท่านั้น แต่ยังเป็นตัวแทนของความสัมพันธ์ระหว่างวัตถุในชีวิตประจำวัน ความเชื่อเรื่องวิญญาณ และความพยายามของมนุษย์ในการทำความเข้าใจอนาคต ภาพของหม้อที่มีแขนขายาวและส่งเสียงลึกลับสะท้อนแนวคิดเรื่องสึกุโมงามิ ขณะที่พิธีนารุคามะสะท้อนความเชื่อที่ว่าปรากฏการณ์ทางเสียงสามารถเป็นสื่อกลางในการรับคำพยากรณ์จากสิ่งศักดิ์สิทธิ์ได้ นอกจากนี้ ตำนานของอุระยังเชื่อมโยงกับเรื่องเล่าพื้นบ้านของจังหวัดโอคายามะ โดยมีความเกี่ยวข้องกับตำนานโมโมทาโร่ในฉบับท้องถิ่น ซึ่งเล่าเรื่องการปราบอสูรของคิบิตสึฮิโกะโนะมิโคโตะ อย่างไรก็ตาม ควรแยกความแตกต่างระหว่างนาริงามะในฐานะโยไคตามภาพวาดและหนังสือรวบรวมตำนาน กับพิธีนารุคามะซึ่งเป็นประเพณีทางศาสนาและวัฒนธรรมที่มีหลักฐานบันทึกอยู่จริง ในพิธีกรรม เสียงที่เกิดจากหม้อจะได้รับการตีความตามธรรมเนียมของศาลเจ้า ไม่ใช่ข้อพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ว่าสามารถทำนายอนาคตได้อย่างแม่นยำ เรื่องราวของนาริงามะจึงมีคุณค่าในฐานะมรดกทางคติชนวิทยาที่แสดงให้เห็นว่า ชาวญี่ปุ่นในอดีตใช้ตำนานและพิธีกรรมสร้างความหมายให้กับสิ่งที่พบเจอในชีวิตประจำวันอย่างไร และยังสะท้อนให้เห็นว่าความเชื่อหนึ่งสามารถเปลี่ยนรูปจากเรื่องเล่าของโยไคไปเป็นพิธีกรรมของศาลเจ้า และจากพิธีกรรมไปเป็นวรรณกรรมที่ส่งต่อความทรงจำทางวัฒนธรรมข้ามยุคสมัยได้อย่างไร