สยองผีญี่ปุ่น : ภูตปลาไม้ผู้บรรลุธรรม (Mokugyo Daruma Yokai)
โมคุเงียว ดารุมะ (Mokugyo Daruma — 木魚達磨／もくぎょだるま) เป็นโยไคหรือภูตในตำนานญี่ปุ่นที่มีต้นกำเนิดจากเครื่องใช้ในพิธีกรรมทางพุทธศาสนา โดยจัดอยู่ในกลุ่มสึงุโมงามิ (Tsukumogami) ซึ่งหมายถึงสิ่งของเครื่องใช้ที่ได้รับการจินตนาการว่ามีวิญญาณหรือสามารถเปลี่ยนสภาพเป็นสิ่งมีชีวิตเหนือธรรมชาติได้ เมื่อผ่านการใช้งานมาเป็นเวลายาวนาน โมคุเงียว ดารุมะมีลักษณะโดดเด่นจากการผสมผสานระหว่างกลองไม้รูปปลากับใบหน้าและหนวดเคราของพระโพธิธรรม หรือที่ชาวญี่ปุ่นรู้จักกันในชื่อดารุมะ ภาพของภูตตนนี้ได้รับการบันทึกไว้ใน Hyakki Tsurezure Bukuro (百器徒然袋) หนังสือภาพรวมเรื่องภูตและสิ่งของเหนือธรรมชาติของโทริยามะ เซเคียน (Toriyama Sekien) ศิลปินผู้มีบทบาทสำคัญในการรวบรวมและสร้างสรรค์ภาพโยไคในสมัยเอโดะ หนังสือเล่มนี้ตีพิมพ์ครั้งแรกใน ค.ศ. 1784 และแตกต่างจากหนังสือภาพโยไคทั่วไปของเซเคียน เพราะเนื้อหาส่วนใหญ่ให้ความสำคัญกับภูตที่มีความเกี่ยวข้องกับเครื่องใช้และสิ่งของในชีวิตประจำวัน โมคุเงียว ดารุมะจึงเป็นตัวอย่างของการนำวัตถุที่ผู้คนคุ้นเคยในวัดมาสร้างเป็นตัวละครเหนือธรรมชาติ พร้อมเชื่อมโยงรูปลักษณ์ของสิ่งของเข้ากับความเชื่อทางพุทธศาสนา
โมคุเงียว (木魚)เป็นเครื่องดนตรีประเภทเครื่องตีที่ทำจากไม้ ใช้ในพิธีกรรมของพุทธศาสนามหายานในหลายพื้นที่ของเอเชียตะวันออก เช่น จีน ญี่ปุ่น เกาหลี และเวียดนาม โดยชื่อของมันมีความหมายตรงตัวว่า “ปลาไม้” เครื่องดนตรีชนิดนี้มีหลายรูปแบบ ตั้งแต่แบบปลาแบนยาวที่พบในประวัติศาสตร์ ไปจนถึงแบบทรงกลมกลวงที่ใช้กันอย่างแพร่หลายในปัจจุบัน ผู้ประกอบพิธีจะใช้ไม้ตีเคาะลงบนตัวเครื่องเพื่อให้เกิดเสียงกังวานสม่ำเสมอ ช่วยรักษาจังหวะในการสวดพระสูตรและบทสวดต่าง ๆ ทำให้ผู้สวดสามารถดำเนินพิธีไปพร้อมกันได้อย่างเป็นระเบียบ นอกจากหน้าที่ด้านดนตรีและพิธีกรรมแล้ว โมคุเงียวยังมีความหมายในเชิงการฝึกฝนจิตใจ โดยเป็นเครื่องเตือนใจให้พระสงฆ์และผู้ปฏิบัติธรรมมีความเพียร ไม่ปล่อยให้จิตใจเฉื่อยชา หรือเผลอหลับระหว่างการฝึกสมาธิ พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิแทนในนิวยอร์กอธิบายว่า รูปปลาและลักษณะของดวงตาที่ไม่มีเปลือกตาเป็นสัญลักษณ์ของความตื่นตัวและการเฝ้าระวังตนเองในการปฏิบัติธรรม ดังนั้น โมคุเงียวจึงไม่ใช่เพียงเครื่องเคาะที่สร้างเสียงประกอบพิธี แต่ยังเป็นวัตถุที่บรรจุความหมายทางจิตวิญญาณเอาไว้ด้วย ความเชื่อดังกล่าวเป็นรากฐานสำคัญที่ทำให้เซเคียนสามารถนำโมคุเงียวมาพัฒนาเป็นภูตผู้มีบุคลิกคล้ายกับนักบวชผู้เคร่งครัดได้อย่างมีนัยสำคัญ
เหตุผลที่เครื่องเคาะในวัดถูกสร้างให้มีรูปร่างเป็นปลานั้นสัมพันธ์กับความเชื่อดั้งเดิมที่ว่าปลาไม่เคยหลับ เพราะสามารถลืมตาได้ตลอดเวลา ผู้คนในอดีตจึงนำลักษณะดังกล่าวมาใช้เป็นอุปมาเกี่ยวกับการไม่ประมาทและการหมั่นฝึกฝนตนเองอยู่เสมอ ในบริบทของพุทธศาสนา ปลาไม้จึงทำหน้าที่เสมือนเครื่องเตือนใจให้ผู้ปฏิบัติธรรมตื่นตัวทั้งร่างกายและจิตใจ ไม่ปล่อยให้ความเกียจคร้านเข้าครอบงำ มีเอกสารและคำอธิบายเกี่ยวกับเครื่องประกอบพิธีกรรมทางพุทธศาสนาที่กล่าวถึงความเชื่อนี้ โดยเชื่อมโยงดวงตาของปลาเข้ากับการเพียรปฏิบัติธรรมอย่างต่อเนื่อง ทั้งนี้ ความเชื่อที่ว่าปลาไม่หลับควรเข้าใจในฐานะคติสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรม มิใช่ข้อเท็จจริงทางชีววิทยาว่าปลาไม่ต้องพักผ่อน คติเรื่องความตื่นตัวนี้ยังสอดคล้องกับการใช้งานจริงของโมคุเงียว เพราะเสียงเคาะที่ดังเป็นจังหวะช่วยให้ผู้สวดจดจ่อกับบทสวดและไม่วอกแวกได้ง่าย เมื่อนำแนวคิดดังกล่าวมาอยู่ในโลกของโยไค เครื่องไม้ที่ทำหน้าที่เตือนผู้อื่นให้มีความเพียรก็อาจได้รับการจินตนาการว่ามีความเพียรด้วยตนเอง จนกลายเป็นสิ่งมีชีวิตที่สามารถพัฒนาทางจิตวิญญาณได้ โมคุเงียว ดารุมะจึงมีความน่าสนใจตรงที่มันไม่ได้เกิดจากความน่ากลัวของสิ่งของเก่าแก่ แต่เกิดจากการขยายความหมายของเครื่องใช้ในศาสนาให้กลายเป็นเรื่องเหนือธรรมชาติ
บุคคลสำคัญอีกคนหนึ่งที่ทำให้โมคุเงียว ดารุมะมีความหมายลึกซึ้งยิ่งขึ้นคือ “พระโพธิธรรม” หรือ “พระตั๊กม้อ” ซึ่งชาวญี่ปุ่นเรียกว่า ดารุมะ (Daruma —達磨) ตามประเพณีที่สืบทอดกันมา ท่านได้รับการยกย่องว่าเป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการเผยแผ่พุทธศาสนานิกายเซนไปยังประเทศจีน และมักได้รับการนำเสนอในงานศิลปะด้วยใบหน้าที่มีหนวดเครา ดวงตาเบิกกว้าง และท่าทางเคร่งขรึม ตำนานที่เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลายกล่าวว่า ท่านนั่งสมาธิอยู่เป็นเวลาถึง 9 ปี โดยไม่ลุกไปไหน จนกลายเป็นสัญลักษณ์ของความมุ่งมั่นและการฝึกจิตอย่างไม่ย่อท้อ อย่างไรก็ตาม รายละเอียดเรื่องการนั่งสมาธิ 9 ปี เป็นเรื่องเล่าทางประเพณีและตำนาน ไม่ควรถือเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ยืนยันได้ทั้งหมด ในวัฒนธรรมญี่ปุ่น ภาพพระตั๊กม้อยังคงเป็นเครื่องหมายของความพากเพียร การตั้งเป้าหมาย และการไม่ยอมแพ้ต่ออุปสรรค เมื่อนำมาเปรียบเทียบกับปลาไม้ ทั้งสองจึงมีแนวคิดร่วมกันอย่างชัดเจน โดยปลาไม้เตือนให้ผู้ปฏิบัติธรรมไม่หลับใหล ส่วนพระตั๊กม้อเป็นภาพแทนของผู้ฝึกตนที่อุทิศตนให้กับการทำสมาธิอย่างต่อเนื่อง โทริยามะ เซเคียนจึงนำองค์ประกอบทั้งสองมารวมกันเป็นโมคุเงียว ดารุมะ โดยจินตนาการว่าเครื่องเคาะไม้ซึ่งผ่านการรับใช้พระสงฆ์และผู้ปฏิบัติธรรมมาอย่างยาวนาน อาจค่อย ๆ สั่งสมจิตวิญญาณและมีรูปลักษณ์คล้ายกับดารุมะได้ ใบหน้าที่มีหนวดเคราและดวงตาเบิกกว้างของภูตตนนี้จึงเป็นการสื่อสารแนวคิดเรื่องความตื่นตัวและความเพียรผ่านรูปลักษณ์ที่ผู้ชมสามารถเข้าใจได้ทันที
ความสำคัญของโมคุเงียว ดารุมะไม่ได้อยู่ที่การเป็นโยไคซึ่งมีรูปลักษณ์แปลกประหลาดเท่านั้น แต่ยังสะท้อนวิธีที่วัฒนธรรมญี่ปุ่นนำสิ่งของธรรมดามาสร้างความหมายใหม่ผ่านเรื่องเล่าเกี่ยวกับสิ่งเหนือธรรมชาติ แนวคิดเรื่องสึงุโมงามิปรากฏในเรื่องเล่าและงานศิลปะญี่ปุ่นหลายยุค โดยมักเชื่อมโยงกับเครื่องใช้ที่ผ่านการใช้งานมายาวนานจนได้รับการจินตนาการว่ามีชีวิตหรือมีจิตวิญญาณ อย่างไรก็ตาม โยไคทุกตนที่เกี่ยวข้องกับสิ่งของเก่าแก่ไม่ได้มีที่มาเหมือนกันทั้งหมด สำหรับโมคุเงียว ดารุมะ จุดเด่นอยู่ที่การเชื่อมโยงอายุการใช้งานของวัตถุเข้ากับคุณค่าทางศาสนา เครื่องเคาะไม้รูปปลาถูกใช้งานเพื่อช่วยให้ผู้คนสวดมนต์และฝึกสมาธิ เมื่อเซเคียนนำมันมาสร้างเป็นภูต วัตถุชิ้นนี้จึงดูราวกับได้เรียนรู้คุณธรรมจากหน้าที่ของตนเอง และในที่สุดก็กลายเป็นผู้บำเพ็ญเพียรเสียเอง ความคิดนี้ยังทำให้เกิดการตีความที่น่าสนใจว่า สิ่งของที่มนุษย์ใช้เพื่อฝึกฝนจิตใจอาจมีคุณค่ามากกว่าหน้าที่ทางกายภาพของมัน เพราะความหมายที่สะสมอยู่ในวัตถุนั้นสามารถกลายเป็นแรงบันดาลใจให้เกิดเรื่องเล่าได้ ในแง่นี้ โมคุเงียว ดารุมะเป็นตัวอย่างที่แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างศิลปะ ความเชื่อทางพุทธศาสนา และจินตนาการเรื่องโยไคของญี่ปุ่นได้อย่างชัดเจน มันรวมเอาเสียงเคาะที่คุ้นเคยในวัด รูปร่างของปลา สัญลักษณ์แห่งความไม่ประมาท และตำนานของนักบวชผู้เพียรภาวนาไว้ในตัวเดียวกัน แม้จะเป็นตัวละครที่ปรากฏเพียงแค่ในหนังสือภาพโยไค มิใช่บุคคลที่มีหลักฐานว่ามีอยู่จริง แต่โมคุเงียว ดารุมะก็ยังเป็นตัวอย่างอันโดดเด่นของการนำวัตถุทางศาสนามาสร้างสรรค์เป็นภูตที่มีทั้งเอกลักษณ์และความหมายเชิงปรัชญา
ที่มา: yokai.com
เรื่องที่เกี่ยวข้อง >>
– สยองผีญี่ปุ่น : ปีศาจหม้อนักทำนาย
– สยองผีญี่ปุ่น : ยายเฒ่าถั่วแดง
– สยองผีญี่ปุ่น : ปริศนาเสียงล้างถั่วแดง
– สยองผีญี่ปุ่น : คางคกยักษ์
– สยองผีญี่ปุ่น : แมวโกโตคุ
ที่มา: yokai.com
#สยองผีญี่ปุ่น : ภูตปลาไม้ผู้บรรลุธรรม (Mokugyo Daruma Yokai) #ผีญี่ปุ่น #โยไก #ปีศาจญี่ปุ่น #เรื่องเล่าผีญี่ปุ่น #Yokai
