‘KODO’ วิถีแห่งกลิ่น พิธีการแห่งศาสตร์และศิลป์ที่หลายคนอาจไม่เคยรู้!
สำหรับแดนอาทิตย์อุทัย เชื่อว่าใครๆ ก็ย่อมรู้จักสองพิธีการเก่าแก่ที่แสนจะคลาสสิกกันอยู่แล้วพอประมาณ ไม่ว่าจะเป็น Sado (茶道) หรือพิธีชงชา, Kado (華道) หรือวิถีแห่งดอกไม้ที่หลายคนรู้จักกันในนาม Ikebana แต่อีกหนึ่งพิธีการที่น่าจะยังไม่เป็นที่รู้จักซักเท่าไหร่ แม้ว่าจะจัดอยู่ในหมวดหมู่สามพิธีการซึ่งเก่าแก่และมีความสำคัญเท่าๆ กันกับสองพิธีการแรกที่กล่าวมา นั่นคือพิธีการที่มีชื่อเรียกว่า ‘Kodo’ นั่นเอง!
หากพิธีชงชาเป็นศิลปะที่ทำให้มนุษย์ได้สัมผัสถึงความล้ำลึกแห่งรสชาติ และวิธีการจัดดอกไม้สไตล์อิเคบานะคือศิลปะที่มนุษย์สามารถเสพได้ด้วยตา Kodo ก็คงเป็นศาสตร์และศิลป์ที่มาช่วยกระตุ้นประสาทสัมผัสในด้านกลิ่นให้กับเรา เพราะเจ้าพิธีการที่เรียกว่าโคโดะนี้ เรียกให้เข้าใจง่ายๆ ก็คือพิธีการในการสูดดมกลิ่นธูปหอมซึ่งถือเป็นหนึ่งในพิธีเก่าแก่และศักดิ์สิทธิ์ของชาวญี่ปุ่นมาตั้งแต่ยุคโบราณ
ชาวญี่ปุ่นนั้นรู้จักกลิ่นหอมของธูปกันตั้งแต่ในช่วงราวปี ค.ศ.595 โดยว่ากันว่าจุดเริ่มต้นในเรื่องกลิ่นหอมนี้ เกิดจากการที่มีชาวบ้านพบท่อนไม้ประหลาดลอยมาเกยตื้นบนชายหาดของเกาะ Awaji และต่อมาก็ได้พบกับข้อสังเกตที่ว่าเจ้าไม้ท่อนนี้จะส่งกลิ่นหอมออกมาเมื่อนำไปวางไว้ใกล้กับกองไฟ จึงมีการนำท่อนไม้หอมนี้ไปถวายแด่เจ้าชาย Shōtoku และจักรพรรดินี Suiko ซึ่งทรงคุ้นเคยกับกลิ่นหอมจากการจุดธูปมาก่อนแล้ว เนื่องจากธูปหอมนั้นเริ่มเข้ามาในญี่ปุ่นพร้อมกับการเข้ามาของพุทธศาสนาเมื่อราวปี ค.ศ.538 หากแต่ก็อาจจะยังไม่ได้เป็นที่แพร่หลายมากมายนัก
จากนั้น เมื่อเริ่มมีการนำธูปเข้ามาตามเส้นทางสายไหมจากประเทศจีนผ่านเกาหลีสู่ญี่ปุ่นในเวลาต่อมา พิธีกรรมที่เรียกว่า sonaekō จึงเริ่มเป็นที่รู้จักกันอย่างแพร่หลาย โดยในพิธีนี้จะมีการนำไม้และสมุนไพรซึ่งมีกลิ่นหอมที่เรียกว่า koboku มาทำให้ร้อนเพื่อให้เกิดกลิ่นหอมและใช้ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ในช่วงปลายของยุค Nara (ค.ศ. 710 – 794) เหล่าขุนนางและชนชั้นสูงในราชสำนักจึงเริ่มนำกลิ่นของควันธูปเข้ามามีส่วนในการเพิ่มกลิ่นหอมให้ร่างกาย เสื้อผ้า และที่อยู่อาศัย โดยธูปหอมที่ใช้ในยุคแรกๆ นั้นจะมีลักษณะเป็นเม็ดกลมๆ ไม่ใช่ธูปที่เป็นแท่งยาวเช่นในปัจจุบัน ส่วนการใช้ไม้หอมในการส่งกลิ่นให้ตลบอบอวลนั้นมักจะใช้การนำไม้หอมหรือสมุนไพรต่างๆ มาวางบนกองขี้เถ้าซึ่งอวลไปด้วยไอความร้อนจากก้อนถ่านที่กำลังเผาไหม้ เพื่อให้ความหอมจากธรรมชาติค่อยๆ ส่งกลิ่นออกมา แทนการนำไปจุดไฟโดยตรงดังเช่นการจุดธูปอย่างที่เราคุ้นเคยกัน
นอกจากการใช้กลิ่นหอมของธูปหรือไม้หอมในพิธีกรรมทางศาสนา หรือใช้เพื่อเพิ่มกลิ่นหอมให้กับเสื้อผ้าและบ้านเรือนในชีวิตประจำวันแล้ว ยังว่ากันว่าเหล่าบรรดาซามูไรก็มักจะใช้กลิ่นและควันของธูปหอมเพื่อชำระล้างจิตใจ สร้างความสงบ เพิ่มสมาธิก่อนและหลังการเข้าสู่สมรภูมิรบ หรือหลังจากการเดินทางอันยาวนาน นอกจากนั้นยังเชื่อกันว่ากลิ่นและควันจากบรรดาเครื่องหอมเหล่านี้ จะช่วยชำระล้างพลังงานเชิงลบหรือจิตวิญญาณอันชั่วร้ายให้หมดไป เหล่าซามูไรจึงมักจะใช้ควันจากธูปหอมมาเป็นหนึ่งในขั้นตอนสำคัญของการทำความสะอาด เพื่อชำระล้างสิ่งไม่ดีให้ออกไปจากอาวุธและเกราะป้องกันของตนเองอีกด้วย โดยกลิ่นหอมซึ่งเหล่าซามูไรมักจะเลือกใช้ในช่วงเวลาสำคัญเหล่านี้ มักเป็นกลิ่นหอมที่มาจากไม้จันทน์ ไม้กฤษณา และไม้สนซีดาร์เป็นหลัก ซึ่งเชื่อกันว่ากลิ่นหอมจากไม้ที่เหมาะสมนั้นจะช่วยปลอบประโลม เพิ่มความมุ่งมั่น อีกทั้งช่วยเชื่อมโยงพวกเขากับจิตวิญญาณของเหล่าบรรพบุรุษในการนำทางและช่วยปกป้องคุ้มภัยให้เหล่าซามูไรในสนามรบอีกด้วย!
เมื่อเรื่องราวความนิยมจากกลิ่นหอมของธูปกรุ่นกระจายไปทั่วประเทศ จึงเกิดเป็นพิธีการสำหรับดื่มด่ำกับความสุทรีย์จากกลิ่นหอมโดยเฉพาะที่เรียกว่า Kodo ขึ้นมา โดยพิธีการนี้จะถูกจัดขึ้นในห้องที่มีบรรยากาศเงียบสงบ ปูพื้นห้องด้วยเสื่อทาทามิ และผู้เข้าร่วมจะต้องนั่งในท่า seiza ซึ่งเป็นท่านั่งอย่างเป็นทางการ ก่อนจะมีการจุดธูปหอมกลิ่นต่างๆ และเปิดโอกาสให้ผู้เข้าร่วมในพิธีได้ทายส่วนผสมหรือหมวดหมู่ของธูปแต่ละชนิดว่าเหมือนหรือแตกต่างกันอย่างไร ซึ่งแน่นอนว่าพิธีการนี้ย่อมเต็มไปด้วยอุปกรณ์เฉพาะด้านและขั้นตอนอันสุดละเมียดละไมซึ่งต้องใช้ผู้ที่มีความชำนาญโดยเฉพาะในการดำเนินพิธี ไม่ต่างจากการชงชาหรือการจัดดอกไม้ที่เราทั้งหลายต่างรู้จักกันดีเช่นกัน
ในช่วงราวศตวรรษที่ 15 – 16 นั้น นับเป็นจุดเริ่มต้นของการเล่นเกมซึ่งเปรียบเหมือนสีสันในพิธี Kodo ขึ้นมา นอกจากผู้เข้าร่วมจะได้ดื่มด่ำไปกับกลิ่นหอมและขั้นตอนอันแสนจะละเมียดละไมของการสร้างกลิ่นหอมในรูปแบบโบราณ ซึ่งนับเป็นหนึ่งในศิลปะชั้นสูงของญี่ปุ่นที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนานนับพันปีแล้ว ทุกคนยังจะได้เรียนรู้อีกหนึ่งรากเหง้าอันแสนละเอียดลออ ได้บำบัดและผ่อนคลายจิตใจไปกับความสงบรอบด้าน และแน่นอนว่าในการทำให้ธูปส่งกลิ่นหอมนั้นต้องใช้ผู้เชี่ยวชาญโดยเฉพาะเป็นพิเศษเป็นผู้ดำเนินการ รวมถึงแม้กระทั่งการสูดดมกลิ่นหอมก็ยังต้องมีวิธีการที่ถูกต้องโดยเฉพาะเช่นกัน และทั้งหมดนั้นทำให้พิธี Kodo ถูกจัดเป็นหนึ่งในพิธีการที่สำคัญของชาวญี่ปุ่น ซึ่งถูกสืบทอดกันมาอย่างยาวนานจากยุคโบราณจวบจนถึงทุกวันนี้ แต่ด้วยวัตถุดิบที่มีราคาค่อนข้างสูงและหายาก จึงทำให้พิธี Kodo นั้นไม่ค่อยมีใครได้สัมผัสและรู้จักซักเท่าไหร่นักในปัจจุบัน
เพราะ ‘กลิ่น’ คือหนึ่งในปัจจัยที่จะช่วยกระตุ้นประสาทสัมผัสของสิ่งมีชีวิตทั้งหลายได้เป็นอย่างดี อีกทั้งยังเป็นสิ่งที่ช่วยเชื่อมโยงผู้คนเข้ากับความทรงจำ สถานที่ หรืออารมณ์ในรูปแบบต่างๆ ให้เห็นเป็นภาพที่ชัดเจนขึ้นได้ จึงไม่น่าแปลกใจที่ประเทศซึ่งเต็มไปด้วยความละเอียดละเมียดละไมอย่างญี่ปุ่นจะมีพิธีการเก่าแก่อย่าง Kodo เกิดขึ้นมา หากคุณเป็นคนหนึ่งซึ่งอยากค้นหาและเรียนรู้วิถีของชาวญี่ปุ่นอย่างลึกซึ้งละก็ ขอแนะนำให้ลองหาเวลาไปสัมผัสประสบการณ์ที่น่าสนใจในพิธีนี้กันด้วยตัวเองดูซักที เชื่อว่านี่น่าจะเป็นอีกหนึ่งสิ่งที่น้อยคนจะได้ลองและลืมได้ลง!
เรื่องแนะนำ :
– เปิดประวัติ ‘Kewpie’ – – มายองเนสอายุกว่า 100 ปี ที่มีต้นกำเนิดจากญี่ปุ่น
– อยากมีคู่ ต้องมูที่นี่!! – รวม 15 พิกัดมูเรื่องความรักในโตเกียวที่คนโสดห้ามพลาด!! (Ep.2)
– ชี้เป้า 10 ซูเปอร์มาร์เก็ตราคาดี๊ดีในโอซาก้า สายช้อปสายกินต้องมาโดน!
– Harikuyo – มีนานี้ ไปชมงานเทศกาลเด็กผู้หญิงที่ใหญ่ที่สุดของญี่ปุ่นกันเถอะ!
– รวม 5 ศาลเจ้าสวัสดีปีงู … พิกัดขอพรปี 2025 ที่สายมูต้องไป!
– ปักหมุด 9 ตลาดนัดคริสต์มาสเด็ดๆ รอบโตเกียว จะเฟี้ยวแค่ไหนต้องไปโดน!
ข้อมูลอ้างอิง:
– https://savvytokyo.com/kodo-the-japanese-art-of-incense-appreciation/
– https://en.wikipedia.org/wiki/Incense_in_Japan
– https://en.wikipedia.org/wiki/K%C5%8Dd%C5%8D
– https://www.nipponkodo.com/ceremony/
– https://traditionalkyoto.com/culture/kodo-the-way-of-incense/
– https://japanupclose.web-japan.org/techculture/c20230317_4.html
– https://int.japanesetaste.com/
– https://www.tezumi.com/
– https://jlifeinternational.com/
– https://asayujapan.com/
#‘KODO’ วิถีแห่งกลิ่น พิธีการแห่งศาสตร์และศิลป์ที่หลายคนอาจไม่เคยรู้!
