Tachibana มหาตระกูลพลิกแผ่นดินญี่ปุ่น ตอนที่ 4: มรดกพระนางดันริง และการแตกแขนงสู่หัวเมืองภูมิภาค
ได้เวลาที่จะขยับนิ้วเคาะคีย์บอร์ด มาเล่าเรื่องราวในอดีตของประเทศญี่ปุ่นกันอีกครั้งแล้วครับ หลังจากที่ในตอนก่อนหน้านี้ ผมได้พาทุกท่านไปซึมซับกับความโศกสลดของกบฏนารามาโระ ซึ่งส่งผลให้สายเลือดทาจิบานะสายตรงต้องถูกกวาดล้างและเบียดขับออกจากสภาราชเสนาบดีส่วนกลางไปอย่างสิ้นเชิง ปล่อยให้ตระกูลฟูจิวาระเข้าผูกขาดสัมปทานอำนาจในเมืองหลวงแต่เพียงผู้เดียว
หากเป็นตระกูลขุนนางธรรมดาๆ ทั่วไป การสูญเสียโครงสร้างอำนาจบริหารและกองกำลังทหารไปขนาดนั้น ก็คงหมายถึงการปิดฉากและล้มละลายหายไปจากหน้าประวัติศาสตร์อย่างแน่นอน แต่ในโลกของกลยุทธ์ธุรกิจและการบริหารแบรนด์เนม มีบทเรียนหนึ่งที่น่าสนใจมากครับ นั่นคือเมื่อองค์กรของคุณสูญเสียส่วนแบ่งทางการตลาด (Market Share) ในสนามรบหลักไปจนหมดสิ้น สิ่งเดียวที่จะช่วยให้องค์กรของคุณยังคงหยัดยืนและรักษาคุณค่าเอาไว้ได้ ก็คือการหันมาพึ่งพา “ทุนทางวัฒนธรรม” (Cultural Capital) และ “คุณค่าของตราสินค้า” (Brand Equity) ที่หยั่งรากลึกซึ้งเกินกว่าที่ศัตรูจะทำลายได้ และนี่คือสิ่งที่ตระกูลทาจิบานะเลือกใช้ในการพยุงสายเลือดให้ข้ามผ่านยุคสมัยอันมืดมน แท้จริงแล้วเหล่านักปราชญ์ส้มศักดิ์สิทธิ์จะปรับตัวอย่างไรในวันที่ไร้เก้าอี้เสนาบดี ขยับเข้ามาใกล้ๆ อีกนิดครับ ผมจะเล่าให้ฟัง
เมื่อญี่ปุ่นผลัดเปลี่ยนแผ่นดินก้าวเข้าสู่ยุคเฮอัน (Heian Period) ยุคที่เมืองหลวงถูกย้ายมายังเกียวโตอันศิวิไลซ์ แม้ว่าในทำเนียบขุนนางชั้นผู้ใหญ่จะเต็มไปด้วยคนนามสกุลฟูจิวาระ แต่ตระกูลทาจิบานะกลับสามารถส่ง “ไม้เด็ด” เมกะโปรเจกต์ครั้งสำคัญเข้าสู่ใจกลางอำนาจอีกครั้งผ่านสตรีผู้หนึ่ง นามของเธอคือ ทาจิบานะ โนะ คาจิโกะ (Tachibana no Kachiko)
คาจิโกะเป็นธิดาของทาจิบานะ โนะ คิโยโตโมะ ขุนนางสายรองที่ไม่ได้มีตำแหน่งใหญ่โตอะไร ทว่าสิ่งที่เธอได้รับสืบทอดมาจากบุรพชนคือสติปัญญาอันล้ำเลิศ วรรณศิลป์ที่อ่อนช้อย และพระสิริโฉมที่งดงามงดงามจนเป็นที่เลื่องลือไปทั่ววังหลวง ความโดดเด่นนี้เองทำให้เธอได้รับการคัดเลือกให้เข้าถวายตัวเป็นพระชายาใน จักรพรรดิซากะ (Emperor Saga) และด้วยความปรีชาสามารถในการเป็นที่ปรึกษาเคียงข้างพระราชบัลลังก์ ในปี ค.ศ. 815 เธอจึงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอัครมเหสีอย่างสมเกียรติ ในพระนามที่คนรุ่นหลังรู้จักกันดีว่า “จักรพรรดินีดันริง” (Empress Danrin)
การก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งอัครมเหสีของพระนางดันริงในครั้งนี้ เปรียบเสมือนการทำ “การฟื้นฟูภาพลักษณ์ตราสินค้า” (Brand Revitalization) ให้แก่ตระกูลทาจิบานะอย่างทรงพลัง พระนางทรงใช้ความโปรดปรานของจักรพรรดิและบารมีส่วนพระองค์ในการอุปถัมภ์ค้ำชูการศึกษาและศาสนาอย่างกว้างขวาง ทรงร่วมมือกับพระเชษฐาคือ ทาจิบานะ โนะ อุจิกิมิ ในการจัดตั้ง กักคุอิน (Gakuin) หรือสถาบันการศึกษาเฉพาะของตระกูลทาจิบานะ เพื่อบ่มเพาะลูกหลานสายเลือดส้มป่าให้มีความรู้ความสามารถในศาสตร์การปกครอง วรรณกรรมจีน และจารีตประเพณี ทำให้ราชสำนักเกียวโตยังคงต้องพึ่งพาสติปัญญาของขุนนางตระกูลทาจิบานะในการร่างกฎหมายและพิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์อยู่เสมอ
นอกจากนี้ พระนางดันริงยังทรงเป็นพุทธมามกะที่เคร่งครัดในพระธรรมวินัยอย่างยิ่ง ทรงมองเห็นว่าความขัดแย้งและการแย่งชิงอำนาจในอดีตล้วนเกิดจากความลุ่มหลงในโลกีย์ พระนางจึงทรงใช้พระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ในการก่อตั้ง วัดดันริงจิ (Danrin-ji) ขึ้นในแถบซากาโน่ ซึ่งวัดแห่งนี้ได้รับการจารึกไว้ว่าเป็นอารามนิกายเซน (Zen Buddhism) แห่งแรกในประวัติศาสตร์ของประเทศญี่ปุ่น เพื่อใช้เป็นสถานที่ปลีกวิเวกและศึกษาพระธรรมของเหล่าภิกษุและชนชั้นสูง
ทว่า สิ่งที่เป็นมรดกตกทอดและถูกเล่าขานด้วยความทึ่งที่สุดเกี่ยวกับพระนางดันริง กลับไม่ใช่ความรุ่งเรืองในยามที่มีพระชนม์ชีพ แต่คือกลยุทธ์การสอนธรรมะครั้งสุดท้ายในยามที่พระองค์สิ้นพระชนม์ลงในปี ค.ศ. 850
ด้วยความที่พระนางทรงมีพระสิริโฉมงดงามมากจนผู้คนทั่วทั้งแผ่นดินต่างพากันลุ่มหลงยึดติด พระนางทรงเกรงว่าแม้ในยามที่พระองค์กลายเป็นร่างที่ไร้วิญญาณ ประชาชนและเหล่าสมณะก็ยังคงจะตัดใจไม่ได้และยึดมั่นถือมั่นในรูปกายอันไม่เที่ยงแท้ ก่อนสวรรคต พระนางดันริงจึงทรงมีพระราชดำรัสสั่งเสียที่ไม่มีใครคาดคิดว่า ห้ามนำพระศพของพระองค์ไปทำพิธีฝังหรือถวายพระเพลิงตามจารีตประเพณีของจักรพรรดินีอย่างเด็ดขาด แต่ให้นำร่างของพระองค์ไปทิ้งไว้นอกเมืองหลวง ณ ทางสามแพร่งในป่าลึก เพื่อปล่อยให้เนื้อหนังเน่าเปื่อยพุพังและกลายเป็นอาหารของสัตว์ป่าและนกแร้งตามธรรมชาติ พระนางต้องการใช้ “ร่างกายของตนเอง” เป็นสื่อการสอนธรรมะให้แก่ผู้คนได้ประจักษ์ถึงสัจธรรมข้อที่ว่า รูปกายอันงดงามเพียงใด ท้ายที่สุดก็หนีไม่พ้นความเสื่อมสลาย
Empress Danrin (Tachibana no Kachiko)
เหตุการณ์ในครั้งนั้นได้รับการบันทึกและถ่ายทอดออกมาเป็นผลงานจิตรกรรมทางศาสนาที่โด่งดังในชื่อ “คุโซสุ” (Kusōzu: 九相図) หรือภาพวาดกระบวนการเน่าเปื่อยทั้ง 9 ระยะ ของพระศพจักรพรรดินีดันริง ตั้งแต่เริ่มสิ้นลม ร่างกายเริ่มบวมพอง น้ำเหลืองไหลเยิ้ม สัตว์รุมกัดแทะ จนกระทั่งเหลือเพียงเศษกระดูกแห้งกรอบและถูกกลืนหายไปกับผืนดิน ภาพวาดชุดนี้ได้กลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการเตือนสติและฝึกกรรมฐานของนิกายเซนมาทุกยุคทุกสมัย และในขณะเดียวกัน มรดกแห่งความสละละวางในครั้งนี้ ก็ได้ส่งผลให้ชื่อของตระกูลทาจิบานะได้รับการจารึกไว้ในฐานะของตระกูลขุนนางที่มีความบริสุทธิ์ทางจิตวิญญาณและความลุ่มลึกทางศาสนาสูงสุดในสายตาของชาวญี่ปุ่น
เมื่อเวลาล่วงเลยผ่านไปจนถึงปลายยุคเฮอัน ระบบรวมศูนย์อำนาจของราชสำนักเกียวโตเริ่มเกิดความระส่ำระสายเนื่องจากการบริหารงานที่ล้มเหลว ตระกูลฟูจิวาระเริ่มอ่อนแอลง และเกิดการก้าวขึ้นมาของชนชั้นศักดินาติดอาวุธกลุ่มใหม่ที่เรียกว่า “ซามุไร” ลูกหลานของตระกูลทาจิบานะสายราชสำนักเดิมที่มองเห็นสัญญาณเตือนภัยทางการเมือง ต่างก็เริ่มตัดสินใจทำยุทธศาสตร์ที่เรียกว่า “การกระจายความเสี่ยงออกสู่หัวเมืองหัวไร่ปลายนา” (Geographic Diversification)
พวกเขาสละเก้าอี้ขุนนางว่างเปล่าในเกียวโต แล้วเดินทางออกไปรับตำแหน่งผู้ตรวจการและผู้ปกครองที่ดินในหัวเมืองภูมิภาคอันห่างไกล โดยเฉพาะอย่างยิ่งในแถบ มณฑลอิโยะ (Iyo Province) หรือแถบเกาะชิโกกุในปัจจุบัน ที่นั่นเหล่านักปราชญ์สายเลือดส้มศักดิ์สิทธิ์ต้องยอมถอดชุดคลุมผ้าไหมอันหรูหรา หันมาจับด้ามดาบ เรียนรู้วิชาการขี่ม้ายิงธนู และแปรสภาพตนเองให้กลายเป็นเจ้าที่ดินติดอาวุธเพื่อปกป้องผลประโยชน์ของตนเอง การแตกแขนงออกสู่หัวเมืองภูมิภาคในครั้งนี้ แม้จะทำให้พวกเขาลดบทบาทในวังหลวงลงไป แต่ในเนื้อแท้ มันคือการแตกหน่อและวางรากฐานครั้งใหม่ที่จะทำให้สายเลือดของทาจิบานะยังคงรอดชีวิต และพร้อมที่จะกำเนิดใหม่ในฐานะของยอดนักรบซามุไรในยุคสงครามกลางเมืองที่กำลังจะคืบคลานเข้ามานั่นเองครับ
เกร็ดน่ารู้ท้ายตอน
คตินิยมและธรรมเนียมการวาดภาพ “คุโซสุ” (Kusōzu) ที่ได้รับแรงบันดาลใจจากพระศพของจักรพรรดินีดันริงนั้น ในเวลาต่อมาไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่ในหน้าประวัติศาสตร์ศาสนาเท่านั้น แต่ได้ส่งอิทธิพลอย่างรากลึกต่อแนวคิดด้านความงามและปรัชญาดั้งเดิมของชาวญี่ปุ่นที่เรียกว่า “โมโน โนะ อาวาเร” (Mono no Aware) ซึ่งหมายถึง “ความซาบซึ้งในความไม่เที่ยงแท้ของสรรพสิ่ง”
ชาวญี่ปุ่นมองว่า ดอกซากุระที่งดงามที่สุดไม่ใช่ยามที่มันบานสะพรั่งอยู่บนต้น แต่คือยามที่มันกำลังร่วงหล่นและปลิวไปตามสายลม ปรัชญาการมองเห็นความงามในความเสื่อมสลายและการยอมรับความจริงของธรรมชาตินี้ เป็นหัวใจสำคัญที่ปรากฏอยู่ในงานศิลปะ สถาปัตยกรรม รวมถึงวิถีชีวิตและการดำเนินธุรกิจของชาวญี่ปุ่นมาจนถึงปัจจุบัน ที่มุ่งเน้นการหยัดยืนอยู่บนความจริงมากกว่าการยึดติดกับเปลือกนอกอันฉาบฉวย
เรื่องแนะนำ :
– Tachibana มหาตระกูลพลิกแผ่นดินญี่ปุ่น ตอนที่ 3: โศกนาฏกรรมกบฏนารามาริ และกงล้ออำนาจที่ล่มสลาย
– Tachibana มหาตระกูลพลิกแผ่นดินญี่ปุ่น ตอนที่ 2: ยุคทองของ ทาจิบานะ โนะ โมโรเอะ และเกียรติยศแห่ง ‘เก็มเปโตคิตสึ’
– Tachibana มหาตระกูลพลิกแผ่นดินญี่ปุ่น ตอนที่ 1: กำเนิดส้มศักดิ์สิทธิ์แห่งราชสำนักนารา
– Ino’s Map: แผนที่เปลี่ยนโลกของชายวัยเกษียณ ตอนที่ 3
– Ino’s Map: แผนที่เปลี่ยนโลกของชายวัยเกษียณ ตอนที่ 2
ขอบคุณรูปภาพ และข้อมูลอ้างอิง :
• National Museum of Kyoto (บันทึกศิลปกรรมศาสนาและภาพวาดคุโซสุของพระนางดันริง): https://www.kyohaku.go.jp/
• Japanese Wiki Corpus (Biography of Tachibana no Kachiko / Empress Danrin): https://www.japanese-wiki-corpus.org/emperor/Empress%20Danrin%20(Tachibana%20no%20Kachiko).html
• The Metropolitan Museum of Art (Buddhist Art and the Concept of Impermanence in Heian Japan): https://www.metmuseum.org/
• Shinto Portal – Kokugakuin University (ประวัติศาสตร์การกระจายตัวของขุนนางสู่ภูมิภาคอิโยะ): https://www2.kokugakuin.ac.jp/
• https://moutaku3.exblog.jp/32681022/
#Tachibana มหาตระกูลพลิกแผ่นดินญี่ปุ่น ตอนที่ 4: มรดกพระนางดันริง และการแตกแขนงสู่หัวเมืองภูมิภาค #Tachibana Clan
