“ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 8 มรดกแห่งฟูจิวาระ ผู้ครองเงาตลอดกาล

เมื่อย้อนมองประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น ตั้งแต่ศตวรรษที่ 7 จนถึงปลายสมัยเฮอัน (Heian, 平安時代) จะเห็นได้ว่าตระกูลฟูจิวาระ (Fujiwara, 藤原氏) คือหนึ่งใน “เสาหลัก” ที่กำหนดทิศทางประเทศยาวนานกว่าห้าศตวรรษ พวกเขาไม่เคยสวมมงกุฎจักรพรรดิ แต่กลับกุมอำนาจอยู่เบื้องหลังอย่างแนบเนียน ราวกับเงาที่ทอดไปตามกาลเวลา

จาก ฟูจิวาระ โนะ คะมาตาริ (Fujiwara no Kamatari, 藤原鎌足) ผู้ปูทางปฏิรูปไทกะ (Taika Reform, 大化の改新)
สู่ ฟูจิวาระ โนะ มิจินางะ (Fujiwara no Michinaga, 藤原道長) ผู้ครองราชสำนักในยุคทอง
และบรรดาลูกหลานที่ผลัดกันนั่งเก้าอี้ เซ็สโช (Sesshō, 摂政) และ คัมปาคุ (Kampaku, 関白)
ประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นในยุคเฮอันแทบจะเป็นเรื่องราวของ “ฟูจิวาระกับจักรพรรดิ” เสียมากกว่าจะเป็นเรื่องของจักรพรรดิเอง

Fujiwara no Michinaga

แม้ท้ายที่สุดพวกเขาจะถูกลดบทบาทลง เมื่อจักรพรรดิเริ่มแข็งแกร่งขึ้นด้วยระบบ อินเซ (Insei, 院政) และเมื่อซามุไรอย่างไทระกับมินาโมโตะขึ้นมาเป็นผู้เล่นหลักในเวทีการเมือง ฟูจิวาระก็ไม่อาจรักษาอำนาจเบ็ดเสร็จเอาไว้ได้อีก

แต่สิ่งที่น่าทึ่งคือ พวกเขาเลือกที่จะ “อยู่ต่อ” ในแบบใหม่ ไม่ใช่ด้วยดาบ ไม่ใช่ด้วยกองทัพ แต่ด้วย วัฒนธรรม ศาสนา และขนบราชสำนัก

มรดกอย่าง เกนจิ โมโนกาตาริ (Genji Monogatari, 源氏物語) วิหารฟีนิกซ์ที่อุจิ (Byōdō-in, 平等院) และประเพณีราชสำนักจำนวนมาก ล้วนมีฟูจิวาระอยู่เบื้องหลัง

ดังนั้น แม้ประวัติศาสตร์จะเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ยุคซามุไร แต่เงาของฟูจิวาระก็ยังทอดยาวไปถึงยุคใหม่ๆ ของญี่ปุ่น เป็นเงาที่ไม่ได้กดทับใคร แต่คอยบอกเล่าเรื่องราวว่า “ญี่ปุ่นเคยมีตระกูลหนึ่งที่ปกครองด้วยสมองและสายสัมพันธ์ มากกว่าดาบและโลหิต”

เกร็ดท้ายเรื่อง

ว่ากันว่าฟูจิวาระบางคนถึงกับภูมิใจบอกลูกหลานว่า “เราไม่เคยแพ้ศึกใหญ่เลยสักครั้ง”
ซึ่งก็จริง—เพราะพวกเขาแทบไม่เคยออกรบด้วยดาบเลยสักครั้งนั่นเอง!
นี่อาจจะเป็นบทเรียนทางประวัติศาสตร์ที่สำคัญที่สุดของตระกูลนี้ :
บางครั้งการครองโลกไม่ได้มาจากดาบ แต่มาจากการนั่งหัวโต๊ะในงานเลี้ยง และรู้ว่าจะให้ลูกสาวแต่งกับใครต่างหาก

และนี่ก็คือการปิดม่านซีรีส์ “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตระกูลที่ไม่เคยสวมมงกุฎ แต่กลับครองอำนาจยาวนานที่สุดตระกูลหนึ่งในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น

เรื่องแนะนำ :
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 7 จากผู้ครองเงา สู่บทบาทใหม่หลังเวที
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 6 ปลายอำนาจในยุคเฮอัน ความรุ่งเรืองที่กำลังโรยรา
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 5 รอยร้าวจากภายใน สู่ความท้าทายจากภายนอก
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 4 วรรณคดี ศิลปะ และความหรูหราแห่งราชสำนักเฮอัน
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 3 อำนาจในเงามืด บทบาทผู้สำเร็จราชการ
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 2 ราชสำนักในกำมือ ฟูจิวาระยุคทองแห่งเฮอัน

ขอบคุณรูปภาพ :
https://goroawase-master.com/1016-fujiwara-no-michinaga/

“ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 8 มรดกแห่งฟูจิวาระ ผู้ครองเงาตลอดกาล #fujiwara

“ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 7 จากผู้ครองเงา สู่บทบาทใหม่หลังเวที

ถ้าย้อนกลับไปยุคทอง เราเห็นฟูจิวาระในมาดขุนนางใหญ่ที่คุมจักรพรรดิด้วยตำแหน่งผู้สำเร็จราชการ แต่หลังจากจักรพรรดิโกะ-ซันโจ (Emperor Go-Sanjō, 後三条天皇) และระบบอินเซ (Insei, 院政) เข้ามา บวกกับการผงาดขึ้นของตระกูลนักรบอย่าง ไทระ (Taira, 平氏) และ มินาโมโตะ (Minamoto, 源氏) ฟูจิวาระก็เหมือนดาราดังที่ค่อยๆ ถูกลดบทบาทจาก “พระเอก” ไปเป็น “นักแสดงรับเชิญ”

แต่ใช่ว่าพวกเขาจะหายไปจากประวัติศาสตร์เลย ฟูจิวาระยังคงมีบทบาทสำคัญในราชสำนัก โดยเฉพาะด้าน วัฒนธรรม ศาสนา และวิชาการ หลายคนหันไปอุปถัมภ์วัดวาอาราม กลายเป็นนักบวช หรือผู้สนับสนุนงานเขียนและศิลปะ แทนที่จะเล่นเกมการเมืองแบบเดิม

เช่น ฟูจิวาระ โนะ โยริมิชิ (Fujiwara no Yorimichi, 藤原頼通) ผู้สร้าง วิหารฟีนิกซ์ (Byōdō-in Hōō-dō, 平等院鳳凰堂) ที่เมืองอุจิ (Uji, 宇治) ซึ่งปัจจุบันยังคงเป็นสัญลักษณ์ของศิลปะสมัยเฮอัน และถูกพิมพ์อยู่บนเหรียญสิบเยนของญี่ปุ่นด้วย ใครที่เคยจับเหรียญสิบแล้วไปไหว้พระก็อาจไม่รู้ว่าเบื้องหลังงานสถาปัตยกรรมสวยๆ นี้ก็คือฝีมือฟูจิวาระ

Byōdō-in Hōō-dō

เมื่อเข้าสู่ยุคที่ซามุไรครองอำนาจ ฟูจิวาระปรับตัวด้วยการ “อยู่ให้เป็น” พวกเขาไม่ออกมาท้าทายเหล่านักรบ แต่คงสถานะไว้ในฐานะขุนนางเก่าแก่ ผู้รู้พิธีการ และผู้ดูแลขนบธรรมเนียมในราชสำนัก คล้ายๆ คนที่เคยเป็น CEO แต่ต่อมาเปลี่ยนบทบาทมาเป็นที่ปรึกษาอาวุโส

พูดให้ง่ายๆ ก็คือ ฟูจิวาระเปลี่ยนจาก “คนถือรีโมทคุมจักรพรรดิ” มาเป็น “คนถือคู่มือพิธีการให้จักรพรรดิและโชกุนอ่าน” แทน

แม้จะไม่ยิ่งใหญ่เหมือนเดิม แต่ตระกูลฟูจิวาระก็ยังคงสืบสายและทิ้งร่องรอยไว้มากมาย ทั้งวัดที่สร้างไว้ วรรณกรรมที่พวกเขาอุปถัมภ์ และระบบราชการหลายอย่างที่ยังส่งผลต่อญี่ปุ่นไปอีกหลายร้อยปี

เกร็ดท้ายเรื่อง

มีบันทึกเล่าว่า ขุนนางฟูจิวาระในยุคที่ซามุไรเริ่มครองประเทศ บางคนถึงกับแอบบ่นว่า “ทำไมพวกนักรบต้องเสียงดังเสมอ” เพราะเวลาไทระหรือมินาโมโตะเดินเข้าวังทีไร ก็จะมาพร้อมชุดเกราะ ดาบยาว และผู้ติดตามเต็มไปหมด ต่างจากขุนนางที่ถือพัด เดินช้าๆ อย่างสง่างาม เลยเกิดเป็นวัฒนธรรมสองแบบที่ต่างกันสุดขั้ว ข้างหนึ่งคือความสงบงดงาม อีกข้างคือความแข็งแกร่งดุดัน

ตอนหน้า (ตอนที่ 8) จะเป็นตอนสุดท้ายแล้วครับ เราจะสรุปบทบาทของฟูจิวาระในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่น ว่าจากตระกูลที่ครองอำนาจยาวนานที่สุด กลายมาเป็น “ผู้ครองเงา” ที่ฝากมรดกทางการเมืองและวัฒนธรรมเอาไว้ให้ญี่ปุ่นสืบต่อไปอย่างไร

เรื่องแนะนำ :
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 6 ปลายอำนาจในยุคเฮอัน ความรุ่งเรืองที่กำลังโรยรา
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 5 รอยร้าวจากภายใน สู่ความท้าทายจากภายนอก
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 4 วรรณคดี ศิลปะ และความหรูหราแห่งราชสำนักเฮอัน
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 3 อำนาจในเงามืด บทบาทผู้สำเร็จราชการ
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 2 ราชสำนักในกำมือ ฟูจิวาระยุคทองแห่งเฮอัน
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 1 กำเนิดฟูจิวาระ จากเสนาบดีสู่เสาหลักราชสำนัก

“ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 7 จากผู้ครองเงา สู่บทบาทใหม่หลังเวที #fujiwara

“ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 5 รอยร้าวจากภายใน สู่ความท้าทายจากภายนอก

ในตอนก่อน เราเห็นฟูจิวาระในมาดผู้ครองราชสำนักที่เต็มไปด้วยกลอนรัก น้ำหอม และกระดาษพับสวยๆ แต่ใครที่เรียนวิชาประวัติศาสตร์คงจะรู้ว่า “ความรุ่งเรืองมักมากับความเสื่อม” และราชสำนักเฮอันก็ไม่ใช่ข้อยกเว้น

ปัญหาของฟูจิวาระเริ่มต้นจากสิ่งที่พวกเขาถนัดที่สุดนั่นเอง “การผูกขาดอำนาจ”

การแต่งงานเชิงการเมืองและการส่งคนของตระกูลเข้าไปนั่งเก้าอี้ผู้สำเร็จราชการ มันทำให้ระบบการปกครองญี่ปุ่นกลายเป็น “วงในของฟูจิวาระ” ใครไม่ใช่เครือญาติ ไม่ใช่พวกพ้อง ก็บอกลาโอกาสได้เลย

ฟังดูเหมือนเป็นเครือข่ายการเมืองแบบ exclusive club ที่มีสมาชิกเพียงไม่กี่คน ข้อเสียก็คือ พอมีแต่คนในตระกูลเดียวกันตัดสินใจ ประเทศก็ขาดความยืดหยุ่น และราชสำนักก็เริ่มกลายเป็นโลกปิดที่ห่างไกลจากความเป็นจริงของประชาชน

ระหว่างที่ขุนนางนั่งเขียนกลอน วากะ (Waka, 和歌) แข่งกันอยู่นั้น ที่ชนบทญี่ปุ่นกลับเริ่มเกิดการเปลี่ยนแปลง เครือข่ายของเหล่านักรบท้องถิ่นหรือ บูชิ (Bushi, 武士) กำลังค่อยๆ รวมตัวกันเป็นกองกำลัง พวกเขาคือบรรพบุรุษของเหล่าซามุไรที่เรารู้จักกันในภายหลัง

ตระกูลใหญ่ๆ อย่าง ไทระ (Taira, 平氏) และ มินาโมโตะ (Minamoto, 源氏) เริ่มปรากฏตัวและขยายอำนาจไปทั่วประเทศ พวกเขาไม่ได้แต่งกลอน แต่แต่งเกราะและชักดาบแทน

ยิ่งไปกว่านั้น ความฟุ้งเฟ้อในราชสำนักก็เริ่มถูกวิจารณ์ ขุนนางบางคนเอาเวลาไปนับชั้นเสื้อกิโมโนมากกว่าจะสนใจการบริหารบ้านเมือง ความหรูหราที่เคยเป็น “ยุคทอง” กลายเป็น “ยุคทองเหลือง” ที่เปล่งประกายแต่ภายในเริ่มผุพัง

และเมื่อเกิดปัญหาบ้านเมือง เช่น ภัยธรรมชาติ การกบฏ หรือความวุ่นวายในชนบท ราชสำนักกลับไม่มีศักยภาพพอจะจัดการได้ ต้องพึ่งพาเหล่าซามุไรที่กำลังเติบโตขึ้นมาทุกที

พูดให้เข้าใจง่ายๆ คือ ฟูจิวาระกำลังนั่งอยู่ในวังสวยๆ แต่ข้างนอกวังนั้น โลกใหม่ของนักรบกำลังเคาะประตูเสียงดังขึ้นทุกวัน และในที่สุดประตูนั้นก็จะถูกเปิดออกอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้

เกร็ดท้ายเรื่อง

มีบันทึกเล่าว่า ในปลายสมัยเฮอัน ขุนนางบางคนถึงกับใช้เวลาครึ่งค่อนวันไปกับการเลือกสีเสื้อผ้าให้ “เข้ากับฤดูกาลและตำราโชคลาง” ผลคือกว่าจะออกจากบ้านไปทำงาน ราชสำนักก็ปิดประชุมไปแล้ว สำนวนสมัยใหม่คงเรียกว่า “สายเพราะเลือก outfit of the day” นี่เองก็เป็นอีกหนึ่งสัญญาณว่า ระบบขุนนางกำลังหลุดจากโลกความจริงเข้าไปทุกที

ตอนหน้า เราจะมาดูกันว่า ความเสื่อมถอยที่ก่อตัวขึ้นนี้นำไปสู่การสิ้นสุดของยุคฟูจิวาระในฐานะผู้กุมบังเหียนประเทศอย่างไร และใครกันที่จะขึ้นมาแทนที่พวกเขาในเวทีการเมืองญี่ปุ่น

เรื่องแนะนำ :
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 4 วรรณคดี ศิลปะ และความหรูหราแห่งราชสำนักเฮอัน
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 3 อำนาจในเงามืด บทบาทผู้สำเร็จราชการ
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 2 ราชสำนักในกำมือ ฟูจิวาระยุคทองแห่งเฮอัน
– “ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 1 กำเนิดฟูจิวาระ จากเสนาบดีสู่เสาหลักราชสำนัก
– 47 Ronin ตอนที่ 5 : ภักดีจนวาระสุดท้าย จุดจบที่กลายเป็นจุดเริ่มต้นของตำนาน
– 47 Ronin ตอนที่ 3 : แผนลับหนึ่งปี การล้างแค้นที่ไม่มีใครล่วงรู้

ขอบคุณรูปภาพ :
https://blogs.lib.umich.edu/notes-asia-library/more-waka-poetry-kamada-collection

“ฟูจิวาระ : ตระกูลผู้ครองเงาราชสำนักญี่ปุ่น” ตอนที่ 5 รอยร้าวจากภายใน สู่ความท้าทายจากภายนอก #fujiwara